ระหว่างการเปลี่ยนผ่าน
ฤกษ์ฤทธิ์ ตีระวนิช อาจเรียกได้ว่าเป็นศิลปินร่วมสมัยที่ทำงานอย่างต่อเนื่องยาวนานกว่า 3 ทศวรรษ และมีผลงานเป็นที่รู้จักกันเป็นอย่างดีในวงการศิลปะระดับสากล ในระยะหลังทุกครั้งที่มีโอกาสพูดคุยกับ ฤกษ์ฤทธิ์ หนึ่งในหัวข้อสนทนาที่เรามักพูดคุยกันมักเป็นเรื่องของศิลปินรุ่นใหม่ๆ ที่เติบโตขึ้นมาในยุคดิจิทัล ผลงานของศิลปินเหล่านี้มักเชื่อมโยงเข้ากับอินเทอร์เน็ตที่เป็นแหล่งข้อมูลจำนวนมหาศาล แต่ในขณะเดียวกัน ฤกษ์ฤทธิ์ เองก็มองว่า ข้อมูลเหล่านี้ก็เป็น Readymade อย่างหนึ่ง เพียงแต่ว่าศิลปินรุ่นใหม่เหล่านี้จะใช้มันอย่างตระหนักรู้หรือไม่ ดังนั้นจึงไม่เป็นเรื่องที่น่าแปลกใจที่เราจะได้เห็นศิลปินรุ่นใหม่เหล่านี้แสดงวัตถุศิลปะไปพร้อมๆ กับการแสดงหลักฐานต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นเอกสาร ภาพถ่าย วิดีโอ เพื่อให้เห็นถึงกระบวนการหาข้อมูลและเบื้องหลังการทำงานของศิลปิน

ในทางตรงกันข้าม หากเรามองกลับไปยังผลงานของศิลปินที่ทำงานในช่วงยุค 80s, 90s เราจะเห็นกระบวนการทำงานที่แตกต่างกันออกไปอย่างชัดเจน ข้อจำกัดทางด้านข้อมูลและสื่อต่างๆ ทำให้ศิลปินเหล่านั้นจดจ่ออยู่กับสิ่งต่างๆ รอบตัวมากกว่า ประกอบกับเครื่องไม้เครื่องมือต่างๆ ที่จะใช้บันทึกทั้งภาพนิ่ง และภาพเคลื่อนไหวก็มีต้นทุนค่อนข้างสูง และมีขั้นตอนทางเทคนิคในการผลิตที่ค่อนข้างซับซ้อน ผลงานของ ฤกษ์ฤทธิ์ โดยส่วนมากมักจะเชื่อมโยงไปกับประสบการณ์ส่วนตัว และชีวิตประจำวันซึ่งแปรเปลี่ยนไปตามยุคสมัย โดยเฉพาะอย่างยิ่งความคิดในการเปิดโอกาสให้ได้ใช้สิ่งของต่างๆ ซึ่งมักจะนำไปสู่การปฎิสัมพันธ์ระหว่างผู้คน และผลงาน ซึ่งผลลัพธ์ในแต่ละครั้งก็คาดเดาไม่ได้
ขึ้นอยู่กับบริบททางวัฒนธรรม และผู้ชมในแต่ละพื้นที่เป็นตัวกำหนดผลงานอีกที อย่างเช่น ผลงาน untitled 2018 (the infinite dimensions of smallness) ที่เพิ่งจัดแสดงบนชั้นดาดฟ้าของ National Gallery Singapore ฤกษ์ฤทธิ์ สร้างห้องชาขนาดเล็กขึ้นมา และวางอยู่กลางเขาวงกตไม้ไผ่ ซึ่งเขาได้วางถ้วยชาดินเผาที่เขาปั้นเองกับมือไว้หลายชิ้นตามจุดต่างๆ เพื่อที่จะเปิดโอกาสให้ผู้ชมนำกลับบ้านได้ แต่ก็เป็นที่สังเกตได้ว่า ผู้ชมในสิงคโปร์ไม่ค่อยมีใครกล้านำถ้วยชาเหล่านั้นกลับไปด้วย ซึ่งพฤติกรรมดังกล่าวก็สะท้อนให้เห็นความคิดของผู้คนในสังคมสิงคโปร์ที่ถูกเฝ้ามองอยู่ตลอดเวลาโดยรัฐ ในขณะที่ผลงานก่อนหน้านี้ในปี 2016 ที่ญี่ปุ่น ซึ่งมีชื่อว่า untitled 2016 (this is A, this is not A, this is both A and not-A, this is neither A nor not-A) เขากลับสร้างเขาวงกตด้วยท่อนเหล็กนั่งร้านที่ใช้ในงานก่อสร้าง และต้นบอนไซที่ขึ้นรูปจากเครื่องพิมพ์ 3 มิติ ฤกษ์ฤทธิ์ปรับรายละเอียดของผลงานศิลปะของเขาเสมอ เมื่อต้องจัดแสดงผลงานในอีกสถานที่หนึ่ง
untitled 2018 (the infinite dimensions of smallness), 2018.
Image courtesy of National Gallery Singapore.

untitled 2016 (this is A. this is not A. this is both A and not-A. this is neither A nor not-A) 2016 Mirrored tea room, scaffolding, two 3D-printed Bonsai sculptures Courtesy of the artist and GALLERY SIDE 2 © Okayama Art Summit 2016 Photo: Yasushi Ichikawa

ผลงาน Installation ที่จัดทำห้องชาขึ้นมา ซึ่งทิ้งช่วงระยะเวลาห่างกันถึง 2 ปี มีการปรับเปลี่ยนวัสดุและการจัดวางไปตามบริบทของสถานที่ ฤกษ์ฤทธิ์มักให้ความสำคัญกับรายละเอียดของวัสดุและสิ่งของต่างๆ ที่เขานำมาใช้เสมอ และโดยมากวัสดุที่นำมาใช้ก็จะเป็นวัสดุท้องถิ่นของประเทศนั้นๆ

การแสดงความคิดทางการเมืองนั้นเป็นสิ่งที่แทรกอยู่เสมอในผลงานศิลปะของ ฤกษ์ฤทธิ์ อีกทั้งเขายังเป็นศิลปินที่เดินทางอยู่ตลอดเวลาทำให้มีโอกาสได้เห็นความเคลื่อนไหวทางการเมืองในหลายประเทศ ผลงานอย่าง untitled 2018 (left right left) (left) ที่เป็นประติมากรรมดินเผารูปรองเท้าทหารมีดอกชงโคห้ากลีบปักอยู่ ก็สะท้อนสภาวะทางการเมืองของฮ่องกงภายใต้การควบคุมของจีนได้เป็นอย่างดี หรือ จะเป็นผลงาน untitled 2018 (The Winter of American Soul) ที่เป็นแผ่นทองเหลืองขัดเงาสลักตัวอักษร The Winter of American Soul กับ ผลงาน untitled 2018 (white flag, black text) ที่เป็น ธงขาติอเมริกันไร้สีสลักตัวอักษรว่า the odious smell of truth คงบ่งบอกถึงความรู้สึกของศิลปิน และผู้คนจำนวนมากที่มีต่อสภาวะทางการเมืองของสหรัฐในปัจจุบัน การต่อต้าน และการสร้างความปั่นป่วนให้กับสถาบันทางการเมืองซึ่งครอบงำผู้คนจึงปรากฎให้เห็นอยู่เสมอในงานของฤกษ์ฤทธิ์ ซึ่งถ้าเรามองลงไปในรายละเอียดการทำอาหารในพิพิธภัณฑ์ศิลปะใหญ่ๆ หลายแห่งของเขานั้นสร้างความไม่สบายใจให้กับระบบการป้องกันอัคคีภัยของพิพิธภัณฑ์ศิลปะเหล่านั้น อยู่ไม่น้อย และแน่นอนเราจะเห็นว่า งานศิลปะของฤกษ์ฤทธิ์ นั้นแฝงนัยของการต่อต้าน และเต็มไปด้วยความรุนแรงอยู่ไม่น้อย คำโปรยในงาน untitled 2014 (all you need is dynamite) คงต้องย้ำได้ดีว่า เขาต้องการทำอะไรกับสถาบันศิลปะและสถาบันทางการเมืองทั้งหลาย

Rirkrit Tiravanija
untitled 2018 (left right left) (left), 2018
glazed ceramic, Hong Kong orchid flowers, stainless steel
sculpture: 81 x 27 x 9.5 cm
plinth: 77.7 x 40 x 40 cm 
Image courtesy of Pilar Corrias, London.

Rirkrit Tiravanija Untitled 2018 (The Winter Of American Soul), 2018 Polished Brass 44 5/8 x 73 1/4 inches (113.3 x 186.1 cm) each 89 1/4 x 73 1/4 inches (226.7 x 186.1 cm) overall Image courtesy of Gavin Brown’s Enterprise.
untitled 2018 (the infinite dimensions of smallness), 2018.  Image courtesy of National Gallery Singapore.
Rirkrit Tiravanija untitled 2014 (all you need is dynamite) 2014 Oil on newspaper