เรียนรู้ “โรงพยาบาลที่เป็นมากกว่าโรงพยาบาล” ผ่านนิทรรศการโรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา
  “ไม่จำเป็นต้องป่วยก็มาโรงพยาบาลได้ เพราะโรงพยาบาลเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน บางโรงพยาบาลจัดเส้นทางให้ท่องเที่ยวสำรวจป่า บางโรงพยาบาลปลูกนาข้าวภายในพื้นที่โรงพยาบาลได้ด้วย” กล่าวคือ “โรงพยาบาลที่เป็นมากกว่าโรงพยาบาล” เป็นแนวคิดสำหรับทศวรรษที่ 2 ของการพัฒนาโรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา ทั้ง 10 แห่งที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ห่างไกลกระจายอยู่ตามภูมิภาคต่างๆ ให้มีดีไซน์หน้าตาสวยงาม และมีสิ่งแวดล้อมที่สร้างเสริมสุขภาวะ

  โดยย้อนไปยังทศวรรษแรกนั้น กลุ่มโรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา ก่อตั้งขึ้นเพื่อถวายพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เนื่องในวโรกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา เพื่อให้ชาวบ้านในพื้นที่ห่างไกลสามารถเข้าถึงบริการด้านสุขภาพได้อย่างเท่าเทียม

  ทางกระทรวงสาธารณสุข จึงทำงานร่วมกับ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และกลุ่มวิจัยสิ่งแวดล้อมสรรค์สร้างเพื่อสุขภาวะ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เพื่อร่วมพัฒนาโรงพยาบาลทั้ง 10 แห่ง ให้เป็นต้นแบบของการดำเนินงานโรงพยาบาลชุมชนที่อื่นๆ ทั่วประเทศไทย นอกจากนี้ยังมีภาคีเครือข่ายสถาปนิกนักออกแบบอีก ๓ แห่งคือ ใจบ้านสตูดิโอ CROSSs ตาแสงสตูดิโอ และ mor and farmer มาร่วมจัดทำสารคดีให้ด้วย ปัจจุบันสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ยังมีพระราชประสงค์ให้โรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษาทั้ง 10 แห่ง อยู่ในพระอุปภัมภ์ของมูลนิธิเทพรัตนเวชชานุกูลอีกด้วย

  “กระบวนการพัฒนางานออกแบบของเราเน้นการมีส่วนร่วมกับชุมชน ที่กลุ่มวิจัยฯ ต้องลงพื้นที่ เพื่อรับฟังถึงความต้องการของคนในชุมชนว่าต้องการอะไร เพราะคนในชุมชนเป็นส่วนหนึ่งของโรงพยาบาล เราเข้าไปคุยกับทุกคนตั้งแต่บุคลากรของโรงพยาบาล จนถึงชาวบ้าน เพื่อให้ได้มาซึ่งโปรแกรมที่ชุมชนมีส่วนร่วมในการออกแบบ เป็น Participatory Design อย่างแท้จริง” ผศ. ดร. สรนาถ สินอุไรพันธ์ หัวหน้ากลุ่มวิจัยสิ่งแวดล้อมสรรค์สร้างเพื่อสุขภาวะ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เล่าให้เราฟังว่าจากการทำงานแบบมีส่วนรวมครั้งนี้

  ด้วยความแตกต่างทั้งด้านภูมิศาสตร์สถานที่ตั้ง สังคม วัฒนธรรม ศาสนา และวิถีชีวิตของชุมชน ทำให้ต้นแบบแปลนอาคารที่ออกแบบไว้เมื่อหลายสิบปีก่อน ไม่สามารถปรับใช้ได้กับทุกโรงพยาบาลชุมชน “เราจึงปรับดีไซน์ภายในใหม่จนได้อาคารโรงพยาบาลทั้ง 10 แห่งที่มีหน้าตา เรื่องราว และโปรแกรมไม่เหมือนกันเลย โดยแนวคิดการออกแบบจะปรับตามบริบทเฉพาะของพื้นที่แต่ละชุมชนที่แตกต่างกัน พร้อมกับออกแบบกิจกรรมเสริมพลังให้สอดคล้องตามพื้นที่ และความต้องการของชุมชนด้วย เพื่อให้เป็นโรงพยาบาลที่เป็นมากกว่าโรงพยาบาล ภายใต้ดีไซน์ที่ดูสวยงามแปลกใหม่ต่างจากภาพโรงพยาบาลชุมชนทั่วไป”

จากชุมชน สู่นิทรรศการโรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษาใจกลางเมือง

  ภายในนิทรรศการที่จัดแสดงบริเวณชั้น 1 ณ หอศิลป์กรุงเทพฯ นั้น ได้จัดแสดงความเป็นมาของโครงการ รวมทั้งหน้าตาของโรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา ที่ผ่านการออกแบบ และจัดการสิ่งแวดล้อมภายในโรงพยาบาลทั้งทางกายภาพและสังคมใหม่ ที่สะท้อนความเป็นโรงพยาบาลของพ่อเพื่อชุมชน เป็นสถานบริการที่เชื่อมโยงความสัมพันธ์ของคนในชุมชนอย่างยั่งยืน เป็นส่วนหนึ่งกับพื้นที่ตามภูมิประเทศ และวัฒนธรรมที่แตกต่างของถิ่นที่ตั้ง และเป็นโรงพยาบาลแห่งความอบอุ่น

  “สิ่งที่ได้รับจากการทำงานโครงการนี้ คือ ถ้าหากไม่มีโครงการโรงพยาบาลชุมชนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา ชาวบ้านในพื้นที่ห่างไกลก็ไม่มีโอกาสเข้าถึงบริการด้านสุขภาพได้เลย เพราะตอนเราลงพื้นที่แต่ละโรงพยาบาลนั้นแต่ละแห่งห่างไกลกันมาก ในการทำงานครั้งนี้เรายังได้รับความอบอุ่นจริงใจจากคนในพื้นที่ด้วย และการทำงานแบบมีส่วนร่วม ทำให้ต่างฝ่ายต่างได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้กัน โดยกระบวนการทำงานของเราได้พูดคุยตั้งแต่บุคลากรโรงพยาบาล จนถึงชาวบ้าน ทุกคนมีสิทธ์พูด มีสิทธิ์ออกความคิดเห็น”
โรงพยาบาลวัดจันทร์เฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา จังหวัดเชียงใหม่ โรงพยาบาลนำร่องก่อสร้างแห่งแรก
  ด้วยการระดมแรงงานจากชาวบ้านที่อยู่ในชุมชนบ้านจันทร์ อำเภอกัลยาณิวัฒนา จังหวัดเชียงใหม่ จึงทำให้โรงพยาบาลขนาด 10 เตียงกำลังเป็นรูปเป็นร่างขึ้น โดยโรงพยาบาลวัดจันทร์เฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา นี้รายล้อมด้วยป่าสนผสมป่าเต็งขนาดใหญ่ และ 90% ของคนในพื้นที่โรงพยาบาลนั้น เป็นชาวเขาเผ่าต่างๆ ที่มีความเชื่อว่า จิตวิญญาณของคนนั้นเชื่อมโยงกับธรรมชาติ เมื่อนักออกแบบจาก “ใจบ้านสตูดิโอ” ได้พูดคุยกับกลุ่มย่อยกับบุคลากรโรงพยาบาล และชุมชนถึงความต้องการร่วมกันในด้านพื้นที่ และโรงพยาบาลในฝันของพวกเขา ทำให้เป็นที่มาของแนวคิดการออกแบบออกแบบอาคารสืบสานพระราชปณิธานที่มีศาลา “แม่เตาไฟ” อยู่ตรงกลางพื้นที่ที่เชื่อมต่อระหว่างอาคารหลัก 3 หลัง เพื่อให้เป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมของพี่น้องชนเผ่า และเป็นพื้นที่ทางสังคมให้คนมารับความอบอุ่น และสร้างปฏิสัมพันธ์ร่วมกัน สืบเนื่องจากวัฒนธรรม “แม่เตาไฟ” ของชาวเผ่าในพื้นที่นั่งล้อมวงรอบเตาไฟ และชงชาสมุนไพรเพิ่มความอบอุ่นให้กับร่างกาย โดยอาคารทำจากไม้สน ซึ่งเป็นวัสดุที่เหมาะสมกับภูมิอากาศพื้นที่หนาวเย็น แทนอาคารคอนกรีตไม่เหมาะกับผู้ป่วยและชาวบ้านที่ต้องการความอบอุ่นในการรักษา

  ด้วยแนวคิดของการผลักดันให้เป็นโรงพยาบาลเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษาเป็น “โรงพยาบาลที่เป็นมากกว่าโรงพยาบาล” ที่โรงพยาบาลวัดจันทร์เฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา จึงมีสวนเกษตรอินทรี ที่ชาวบ้านจะเข้ามาปลูกผักในพื้นที่โรงพยาบาลเพื่อบริโภคในโรงพยาบาล สอดคล้องกับแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงของในหลวงรัชกาลที่ 9 ด้วย

  “ทั่วประเทศไทย มีโรงพยาบาลชุมชนขนาดไม่เกิน 60 เตียง มากกว่า 890 แห่ง ซึ่งเราก็คาดหวังว่าแนวคิด ‘โรงพยาบาลที่เป็นมากกว่าโรงพยาบาล’ จะเป็นต้นแบบให้กับโรงพยาบาลชุมชนแห่งอื่นๆ ในประเทศไทยต่อไปครับ”

นิทรรศการออกแบบโดย : C2 CROWN CREATIVE