Photographers & Writer:
Xaroj Phrawong

  ภาพจำที่พวกเราคุ้นเคยของบ้านเรือนในญี่ปุ่น อาจจะเป็นอนิเมะ หรือภาพยนตร์ คือบ้านที่มีขนาดกะทัดรัด ทุกอย่างถูกออกแบบให้ใช้อย่างคุ้มค่าที่สุด ในภาพจำสำหรับตัวผมเองคือบ้านของอนิเมะ ‘โดะระเอะมง’ ที่คนไทยเรียกกันติดปากว่า โดราเอมอน นั้นเอง หากลองไล่ดูถึงสาเหตุ เป็นเพราะว่าประชากรชาวญี่ปุ่นมีราว 126.8 ล้านคน ประเทศญี่ปุ่นมีพื้นที่ 378,000 ตารางกิโลเมตร แต่พื้นที่ประมาณร้อยละ 73 ของประเทศญี่ปุ่นเป็นป่าไม้ ภูเขา และไม่เหมาะกับการอยู่อาศัย ทำให้การตั้งถิ่นฐานอยู่แถบชายทะเลเสียส่วนใหญ่ จากที่ดินมีจำกัด แต่ประชากรมาก ส่งผลต่อการออกแบบสถาปัตยกรรมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ในที่สุด

  แนวคิดการสร้างเสปซของชาวญี่ปุ่นนั้น สัมพันธ์กับขนาดของเสื่อทะทะมิ ที่มีขนาด 0.90 x 1.80 เมตร ซึ่งมันก็อิงมาจากสัดส่วนคนญี่ปุ่นนี่เอง ดังคำกว่าที่ว่า ‘นั่งคือครึ่งเสื่อ นอนคือเต็มเสื่อ’ ระบบเสื่อทะทะมินี้เองที่พัฒนาต่อกันเข้าจนเป็นห้อง และหลายห้องกลายเป็นบ้านในที่สุด เราจึงจะพบกับระบบการเรียกพื้นที่ในบ้านเป็นจำนวนเสื่อ เช่น ห้องนอนขนาด 4.5 เสื่อ เป็นต้น

  ความคิดสร้างสรรค์จากข้อจำกัด ก็มาจากแนวคิดเรื่องเศรษฐศาสตร์ที่มีลักษณะเฉพาะของพวกเขาเอง แม้ว่าจะมีบ้านที่พื้นที่เล็กพอดีตัว แต่ความคิดสร้างสรรค์ในประเด็นอื่น กลับเป็นพลังให้บ้านจากสถาปนิกญี่ปุ่นดูจะพยายามข้ามข้อจำกัดเดิม ๆ ให้มากที่สุด

ภาพที่ 8: A house near Kyoto Gosho

  คนญี่ปุ่นที่รู้จัก คือคนที่ไม่พูดตรงไปตรงมา มีรูปแบบการใช้ชีวิตที่มีวินัย รับผิดชอบต่อสังคม การใช้พื้นที่สาธารณะจะเต็มไปด้วยแนวคิดว่าผู้ที่มาใช้ภายหลังจะต้องไม่ได้รับความไม่สะดวกใจอะไร เราจะเห็นได้จากความสะอาด เนี๊ยบ ในพื้นที่สาธารณะ แต่เมื่อกลับไปยังห้องพักของแต่ละคน มันอาจจะรกเกินมาตรฐานที่เราคาดไว้สำหรับคนญี่ปุ่นก็ได้

  การสร้างบ้านในญี่ปุ่นจึงไม่ได้ใช้เวลานาน และอายุบ้านก็ไม่ยาว การออกแบบบ้านญี่ปุ่นร่วมสมัย จึงดูเป็นความท้าทายสำหรับสถาปนิก และของแปลกตาสำหรับผู้ที่ไม่ใช่ชาวญี่ปุ่น มีคำกล่าวถึงญี่ปุ่นว่า

  เซนไม่ใช่ญี่ปุ่น แต่ญี่ปุ่นใช่เซน หากเอาเซนออกจากญี่ปุ่น ญี่ปุ่นหาใช่ญี่ปุ่นอีกต่อไป หากพิจารณาถึงคำกล่าวนั้น แม้แต่การออกแบบบ้านก็เข้าสู่สาระแห่งการอยู่อาศัยด้วยการทดลองได้ เพราะพุทธไม่ได้สอนให้ยึดติด และสังขารล้วนปรุงแต่ง